اسکیزوفرنی با روایتی از فیلم «یک ذهن زیبا» (A Beautiful Mind)

اسکیزوفرنی با روایتی از فیلم «یک ذهن زیبا» (A Beautiful Mind)

چند فیلم سینمایی توانسته‌اند مرز میان هنر و آگاهی‌بخشی درباره بیماری‌های روانی را به این خوبی حفظ کنند؟ «یک ذهن زیبا» ساخته ران هاوارد، نه فقط یک درام تحسین‌شده با بازی راسل کرو و هشت نامزدی اسکار است، بلکه یکی از تأثیرگذارترین روایت‌های سینمایی از اسکیزوفرنی پارانوئید به شمار می‌رود. داستان جان نش، نابغه ریاضی برنده نوبل که سال‌ها با توهمات ناتوان‌کننده دست و پنجه نرم کرد، به میلیون‌ها نفر نشان داد که بیماری روانی به معنای پایان زندگی نیست – بلکه می‌تواند بخشی از یک زندگی بزرگ و پرمعنا باشد.

در این مقاله، ضمن نقد فیلم «یک ذهن زیبا»، به شناخت کامل اسکیزوفرنی، علائم، علل، تشخیص و درمان آن می‌پردازیم، و نشان می‌دهیم که این فیلم در روایت بیماری روانی تا چه حد موفق بوده و کجاها از واقعیت فاصله گرفته است.

 درباره فیلم «یک ذهن زیبا»

فیلم در دهه ۱۹۴۰، در دانشگاه پرینستون آغاز می‌شود. جان نش (با بازی راسل کرو)، دانشجوی ریاضی فوق‌العاده باهوش اما گوشه‌گیر و بی‌دست‌وپا، به دنبال «ایده ای واقعا اصیل» است. او در حالی که معادلات متعددی را روی شیشه‌های اتاقش می‌نویسد و فرمول‌های ریاضی را به رفتارهای انسانی تعمیم می‌دهد، سرانجام نظریه «تعادل نش» در نظریه بازی‌ها را کشف می‌کند .

اما ناگهان، فیلم چرخش می‌خورد. نش توسط مامور مرموز پارچر (با بازی اد هریس) استخدام می‌شود تا رمزهای شوروی را بشکند. نشانه‌های پارانویا و توطئه روزبه‌روز شدت می‌گیرند. نگاه‌های مشکوک، پیام‌های رمزی در روزنامه‌ها و تعقیب‌وگریزها زندگی او را تسخیر می‌کنند تا جایی که همسرش آلیشیا (با بازی جنیفر کانلی) سرانجام متوجه می‌شود که پارچر و تمام ماموریت‌های جاسوسی واقعی نیستند – آنها زاده ذهن بیمار نش هستند .

بزرگ‌ترین ضربه روایی فیلم، همچنین زمانی رخ می‌دهد که نش می‌فهمد بهترین دوستش، هم‌اتاقی دوران دانشجویی (با بازی پل بتانی)، نیز یک توهم بوده است.

سال‌ها می‌گذرد. نش با ترکیبی از دارو، اراده و حمایت همسرش، یاد می‌گیرد با توهماتش زندگی کند. او موفق به دریافت جایزه نوبل اقتصاد در سال ۱۹۹۴ می‌شود و برای همیشه به عنوان نماد تلاش برای همزیستی با بیماری روانی شناخته می‌شود .

جان نش واقعی کیست؟

جان فوربز نش جونیور (۲۰۱۵-۱۹۲۸) قطعا یک نابغه ریاضی بود. رساله دکترای ۲۷ صفحه‌ای او که در ۲۱ سالگی نوشت، نظریه بازی‌ها را متحول کرد. اما زندگی واقعی او از بسیاری جهات پیچیده‌تر (و تیره‌تر) از نمایش فیلم بود .

واقعیت‌های حذف شده از زندگی جان نش عبارتند از:

• او از همسرش جدا شد (در فیلم هرگز جدایی نشان داده نمی‌شود) 
• او از زن دیگری صاحب فرزندی شد و سپس ظاهراً هر دو را رها کرد 
• او در دهه ۱۹۵۰ به دلیل تحریک دیگران در سرویس بهداشتی عمومی دستگیر شد و با مردان رابطه داشت 
• درمان‌های او شامل شوک انسولینی بود که امروزه غیرانسانی شناخته می‌شود 
• او هرگز کاملا بهبود نیافت؛ بلکه به قول خودش «با توهمات به یک «آتش‌بس» فکری رسید 

با این حال، خود جان نش فیلم را دیده بود و ظاهرا از آن خوشش آمد.

نقاط قوت یک ذهن زیبا، روایت سینمایی اسکیزوفرنی

این فیلم نقاط قوت زیادی داشت و به همین دلیل هم توانست به یکی از بهترین فیلم های تاریخ تبدیل شود. در این بخش برخی از نقاط قوت مهم آن را با هم بررسی می کنیم.

 تجربه زیسته توهم

استحکام فیلم در این است که به مخاطب احساس توهم می‌دهد. ما دقیقاً مانند جان، تا لحظه افشاگری، نمِی‌فهمیم کدام شخصیت‌ها واقعی هستند. لیز میلر، پزشک شاغل در BMJ که خود با اختلال دوقطبی زندگی می‌کند، این نکته را ظریفترین بخش فیلم می‌داند: «فیلم شکاف بین واقعیت و توهم را چنان تنگ می‌کند که مخاطب هم گیج می‌شود. این یعنی به مخاطب چشیدن طعم سایکوز را می‌چشاند – چیزی که کلمات به تنهایی نمی‌توانند بیان کنند» .

شکستن کلیشه وحشتناک بودن

بیشتر فیلم‌های قبل از این، بیماران اسکیزوفرنی را یا آدم‌هایی خشن (ادوارد نورتون در «باشگاه مبارزه») یا عجیب‌وغریب‌های خطرناک (سکوت بره‌ها) نشان می‌دادند . «یک ذهن زیبا» در مقابل، انسانی را نشان می‌دهد که بیمار است، اما همچنان انسانی دوست‌داشتنی و پیچیده است. گروهی از متخصصان سلامت روان در دانشگاه پنسیلوانیا تأیید کردند که این فیلم “اولین فیلمی است که بیماری اسکیزوفرنی را به طور واقع‌گرایانه نمایش داده است” .

کلید نجات: شناخت محدودیت‌ها

محققان بالینی و روانپزشکان، درخشانترین لحظه فیلم را جایی می‌دانند که نش صرفاً با توجه به شواهد بیرونی توهماتش را مهار می‌کند. او به دوست خیالی‌اش «چارلز» نگاه می‌کند و می‌گوید: «او پیر نمی‌شود». توانایی شناخت شناختی نسبت به واقعیت، با وجود فریب مداوم توسط مغز، دقیقاً همان مهارتی است که درمان‌گران سعی می‌کنند در بیماران پرورش دهند .

نقاط ضعف این فیلم سینمایی چیست؟

افسانه «قدرت مطلق عشق»

واقعیت ناخوشایند: روابط عاشقانه به تنهایی بیماری روانی را درمان نمی‌کنند. منتقدان فیلم را متهم کردند که بیماری روانی را به «چیزی که عشق می‌تواند حل کند» تبدیل کرده است. به خصوص که در واقعیت، ناش و آلیشیا مدتی بسیار از هم جدا زندگی کردند و طلاق گرفتند . این فیلم «قوس درمان» را با قاشق چای‌خوری به خورد مخاطب می‌دهد که در پزشکی واقعیت ندارد.

رنگ‌آمیزی واقعیت

فیلم رفتارهای مشکوک همجنس‌گرایانه ناش را حذف می‌کند، خیانت او را حذف می‌کند و بستری اجباری و شوک درمانی را به حداقل می‌رساند. ران هاوارد در دفاع از این تغییرات گفت: «این فیلم یک بیوگرافی مستند نیست. این یک بیوگرافی عاطفی است که الهام گرفته از وقایع واقعی است». اما برخی بینندگان احساس فریب خوردگی داشتند .

اسکیزوفرنی را تمیز و زیبا نشان می دهد

یک کاربر در IMDb که سال‌ها با اسکیزوفرنی زندگی کرده، فیلم را «کلاهبرداری کامل» خطاب کرد . او نوشت: اسکیزوفرنی «کثیف و ژولیده است» نه «تمیز، منطقی و قابل درک» . در یک نقد بحث‌برانگیز دیگر، منتقد گاردین فیلم را به خاطر حذف هویت دوجنس‌گرایی ناش به نفع یک «بیماری روانی قابل شستشو» متهم کرد: «هیچ چیز خنده‌داری در این مورد وجود ندارد، پسر قدیمی!».

اسکیزوفرنی چیست؟

اسکیزوفرنی یک اختلال روانی شدید و مزمن است که بر نحوه تفکر، احساس و رفتار فرد تأثیر می‌گذارد. برخلاف باور عموم، اسکیزوفرنی به معنای داشتن شخصیت چندگانه نیست (که اختلال شخصیت چندگانه یا DID نام دارد). بلکه اختلال در ارتباط با واقعیت است که اغلب با توهمات شنیداری (شنیدن صداهایی که وجود ندارند) و هذیان‌ها (باورهای غلط و غیرقابل تزلزل) مشخص می‌شود .

نویسنده فیلمنامه، آکیوا گلدزمن، اذعان می‌کند که این اشتباه در اصطلاحات همیشه در هالیوود وجود داشته است: «مردم اسکیزوفرنی ندارند، آنها هستند. این باورهای غلط ریشه در مدل‌های قدیمی بیماری دارد» .

آمار و شیوع اسکیزوفرنی

• حدود ۱ درصد از جمعیت جهان به اسکیزوفرنی مبتلا هستند 
• علائم معمولا در اواخر نوجوانی تا اوایل ۲۰ سالگی در مردان ظاهر می‌شود (ناش دقیقا در حدود ۳۰ سالگی علائم را نشان داد، اگرچه علائم اولیه ممکن است زودتر وجود داشته باشد) 
• مردان و زنان تقریبا به یک نسبت مبتلا می‌شوند، اما مردان معمولا زودتر علائم را نشان می‌دهند

علائم اسکیزوفرنی

علائم مثبت (به معنای اضافه شدن به تجربه فرد)

این علائم «بیشتر» از یک عملکرد طبیعی مغز هستند و شامل موارد زیر می‌شوند:

• توهم (Hallucination): شایع‌ترین نوع، شنیدن صداهایی است که دیگران نمی‌شنوند.
• هذیان (Delusion): باورهای غلطی که با وجود شواهد مخالف تغییر نمی‌کنند. پارانویا (این باور که دیگران قصد آزار شما را دارند) شایع است .
• اختلال تفکر (Disorganized Thinking): صحبت‌های نامرتبط، پرش از موضوعی به موضوع دیگر، یا گفتن کلمات بی‌معنا.

علائم منفی (بازداری عملکردهای طبیعی)

این علائم، «کمتر شدن» از عملکردهای طبیعی هستند. مواردی مانند: انزوای اجتماعی (با دقت در فیلم نشان داده می‌شود)، بی‌انگیزگی، عاطفه سطحی و فقیر، بی‌حالی و انفعال.

علائم شناختی

اختلال در حافظه کاری، مشکل در تمرکز، و ناتوانی در برنامه‌ریزی.

علل و عوامل خطر اسکیزوفرنی

علت دقیق اسکیزوفرنی ناشناخته است، اما ترکیبی از عوامل نقش دارند:

• ژنتیک: اسکیزوفرنی ارثی است 
• شیمی مغز: عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی (مانند دوپامین و گلوتامات)
• عوامل محیطی: کمبود تغذیه در دوران جنینی، زایمان زودرس، یا مصرف مواد مخدر در سنین نوجوانی
• فشار روانی: ضربه روحی شدید (مانند آنچه در دوران جنگ سرد در ذهن ناش شکل گرفت) 

تشخیص اسکیزوفرنی

شرکت کنندگان در تهیه فیلم، مانند راکل گور از مرکز تحقیقات اسکیزوفرنی در دانشگاه پنسیلوانیا، تشخیص بر اساس معیارهای DSM است. فرد باید حداقل دو مورد از علائم اصلی را داشته باشد: توهم، هذیان، تکلم نامنظم. این علائم باید بخش قابل توجهی از یک دوره ۶ ماهه را به خود اختصاص دهند و منجر به اختلال در کار، روابط اجتماعی یا مراقبت از خود شوند.

درمان و مدیریت اسکیزوفرنی

اسکیزوفرنی قابل درمان نیست، اما قابل کنترل است.

• دارودرمانی: آنتی‌سایکوتیک‌ها خط اول درمان هستند. متأسفانه داروهای نسل اول (که در دهه‌های گذشته استفاده می‌شد) عوارض جانبی شدیدی دارند. در فیلم، ناش از مصرف دارو خودداری می‌کند زیرا “ذهنش را خاموش می‌کند” و میل جنسی اش را از بین می‌برد.
• روان‌درمانی و حمایت اجتماعی: مانند فیلم، حمایت همسر و جامعه می‌تواند “بازگشت به زندگی” را تسهیل کند.
• سبک زندگی: مدیریت استرس، روال خواب منظم، ورزش و تغذیه سالم.
• توانبخشی شناختی: تمرین مهارت‌های اجتماعی و بازگرداندن شغلی.

زندگی در سایه توهم

آنچه فیلم به زیبایی به تصویر می‌کشد، و بسیاری از منتقدان بیمار تأیید می‌کنند، این است که اسکیزوفرنی یک “هذیان کامل” نیست، بلکه یک منطق جایگزین است . نش توهمات را “رد” نمی‌کند، بلکه از نظر فکری آنها را کنار می‌زند. در واقع، ناش در زندگینامه خود در سال ۱۹۹۴ نوشت: “من شروع به رد فکری برخی از خطوط فکری تحت تأثیر هذیان کردم” .

از توهمات زنده «چارلز» تا «پارچر»، فیلم با وفاداری نشان می‌دهد که بیماران روانی باورهای ذهنی اصیلی دارند که مستقیماً جهان پیرامونشان را رمزگذاری می‌کند. مغایر با فیلم‌های ترسناک، وحشت اسکیزوفرنی در این است که بیمار معمولاً خیلی دیر متوجه می‌شود دوستش واقعی نبوده است.

کلام آخر

این فیلم، شاید بیش از هر کتاب روانشناسی عامه‌پسندی، کلیشه «دیوانگی خطرناک» را در هالیوود از بین برد و نسلی از بینندگان را با این حقیقت آشنا کرد که بیماری روانی نه یک ضعف اخلاقی است، نه پایان هوش – بلکه جنگ روزانه‌ای است برای ماندن در مرکز تلویزیونی که چهار کانال توهم را همزمان پخش می‌کند .

ران هاوارد در دفاع از فیلم گفت: «این یک بیوگرافی نیست، یک داستان است که از وقایع واقعی الهام گرفته شده» . اگر آن را به عنوان مستندی از زندگی واقعی جان نش ببینیم، ناامید می‌شویم. اما اگر آن را به عنوان تمثیلی قدرتمند از مبارزه برای بقا در برابر هذیان ببینیم، «یک ذهن زیبا» یکی از واقع‌گرایانه‌ترین و انسانی‌ترین فیلم‌هایی است که تاکنون ساخته شده است. خود سیلویا نصار، زندگینامه‌نویس ناش، آن را اینگونه خلاصه می‌کند: «این اولین باری است که کسی با این بیماری نه تنها زنده می‌ماند، بلکه پیروز می‌شود… به عنوان یک انسان چندبعدی دیده می‌شود که عشق می‌گیرد. این شگفت‌انگیز است» .

منابع: theguardian؛ newsimg، baltimoresun، bmj